ADOS-2: otizm tanısal gözlem ölçeği

ADOS-2 nedir?

ADOS-2, otizm spektrum bozukluğunun değerlendirilmesinde kullanılan, standartlaştırılmış ve yarı yapılandırılmış bir gözlem ölçeğidir. Adı, İngilizce "Autism Diagnostic Observation Schedule" ifadesinin kısaltmasından gelir; sondaki "2" ise ölçeğin güncellenmiş ikinci baskısını gösterir. ADOS-2, otizm değerlendirmesinde dünyada en yaygın kullanılan ve araştırmalarda "altın standart" araçlardan biri olarak kabul edilen gözlem ölçeğidir.

ADOS-2'de uzman, çocukla ya da gençle önceden belirlenmiş bir dizi etkinlik gerçekleştirir. Bu etkinlikler; oyun, sohbet, kitap okuma, resim anlatma, taklit, ortak dikkat ve sosyal durumlar üzerine kurgulanmıştır. Etkinlikler, otizmle ilişkili sosyal iletişim davranışlarının ve tekrarlayıcı davranışların doğal bir ortamda ortaya çıkmasına fırsat verecek biçimde tasarlanmıştır. Uzman bu süreçte çocuğun davranışlarını gözlemler ve standart ölçütlere göre puanlar.

ADOS-2 neyi değerlendirir?

ADOS-2 iki ana alana odaklanır:

Sosyal etki

• Göz temasının kullanımı ve yüz ifadelerinin sosyal iletişimde kullanılması
• Ortak dikkat: bir şeyi göstermek, paylaşmak ya da başkasının dikkatini yönlendirmek
• Jestlerin kullanımı, örneğin işaret etme ve el sallama
• Sosyal girişimlerin niteliği ve sıklığı
• Başkasının girişimlerine verilen yanıtlar
• Karşılıklı sohbet ve duyguların paylaşılması
• Hayal gücü ve mış gibi oyun

Sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar

• Tekrarlayıcı konuşma ya da sözcük kullanımındaki farklılıklar
• Olağan dışı duyusal ilgiler, örneğin nesneleri yakından inceleme ya da koklama
• El ve parmak hareketleri gibi tekrarlayıcı hareketler
• Nesnelerin olağan dışı ya da tekrarlayıcı biçimde kullanılması
• Belirli konulara yoğun ve sınırlı ilgi

Modüller: her çocuğa uygun bir başlangıç

ADOS-2, farklı yaş ve dil düzeylerindeki çocuklar için beş ayrı modülden oluşur. Değerlendirme öncesinde, çocuğun yaşı ve konuşma düzeyine göre en uygun modül seçilir. Bu yapı, ölçeğin konuşmayan küçük bir çocuktan akıcı konuşan bir ergene kadar geniş bir yelpazede kullanılabilmesini sağlar.

Küçük çocuk modülünde ve Modül 1'de etkinlikler daha çok oyun temellidir: balonlar, baloncuklar, oyuncak arabalar, mış gibi oyun nesneleri ve ortak dikkat çalışmaları kullanılır. Modül 3 ve Modül 4'te ise sohbet, duygular, arkadaşlık ilişkileri ve günlük yaşamla ilgili sorular ağırlık kazanır.

Değerlendirme nasıl geçer?

ADOS-2 uygulaması genellikle kırk ile altmış dakika sürer. Uygulama, çocuğun kendini rahat hissedeceği, sade ve oyuncaklarla düzenlenmiş bir odada yapılır.

1. Ön görüşme: Uygulamadan önce ebeveynlerden çocuğun gelişim öyküsü, bugünkü iletişim düzeyi ve günlük davranışları hakkında bilgi alınır. Bu bilgiler, uygun modülün seçilmesine yardımcı olur.
2. Uygulama: Uzman, modüle ait etkinlikleri çocukla birlikte gerçekleştirir. Etkinlikler çocuğun ilgisine göre esnek bir sırayla yürütülebilir. Küçük çocukların değerlendirmesinde ebeveynler genellikle odada bulunur.
3. Puanlama: Uygulama sırasında ve sonrasında, gözlenen davranışlar standart ölçütlere göre puanlanır. Puanlar, ölçeğin algoritmasına göre değerlendirilir.
4. Bütünleştirme: ADOS-2 bulguları; ebeveyn görüşmesi, gelişim öyküsü, okul bilgileri ve klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanır.
5. Geri bildirim: Sonuçlar aileyle ayrı bir görüşmede ayrıntılı olarak paylaşılır.

Çocuğun değerlendirme günü yorgun, hasta ya da uykusuz olması sonuçları etkileyebilir. Bu nedenle randevuyu çocuğun en dinç olduğu saatlere planlamaya özen gösteririz.

ADOS-2 tek başına tanı koyar mı?

Hayır. ADOS-2 çok değerli bir gözlem aracıdır; ancak otizm tanısı tek bir testle konmaz. Tanı; ayrıntılı gelişim öyküsü, ebeveyn görüşmesi, klinik gözlem, farklı ortamlardan alınan bilgiler ve gerektiğinde dil, zihinsel ve tıbbi değerlendirmelerin bir arada değerlendirilmesine dayanır. ADOS-2, bu sürecin standartlaştırılmış ve güvenilir bir parçasıdır.

Bazı durumlarda ADOS-2 sonuçları ile klinik izlenim tam olarak örtüşmeyebilir. Örneğin yoğun kaygı yaşayan bir çocuk değerlendirme sırasında otizme benzer davranışlar gösterebilir ya da dil becerileri iyi olan bir ergen sosyal güçlüklerini kısa bir gözlem süresinde gizleyebilir. Bu nedenle sonuçları her zaman bütün tabloyla birlikte yorumlar, gerekli görüldüğünde izlem ve ek değerlendirmeler planlarız.

Kimler uygulayabilir?

ADOS-2'nin güvenilir sonuç vermesi, uygulayan kişinin bu ölçek için özel eğitim almış olmasına ve otizm alanında klinik deneyime sahip olmasına bağlıdır. Uygulama, standart materyallerle ve ölçeğin kurallarına uygun biçimde yapılmalıdır.

Değerlendirme sonrasında

ADOS-2 ve diğer değerlendirmelerin sonunda aileyle bir geri bildirim görüşmesi yaparız. Bu görüşmede:

• Tanının olup olmadığı ya da izlem gerekip gerekmediği açıkça paylaşılır.
• Çocuğun güçlü yanları ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanlar ayrıntılı olarak anlatılır.
• Otizm ya da otizm spektrum bozukluğu tanısı konulduysa, özel eğitim, dil ve konuşma terapisi, ergoterapi ve ebeveyn danışmanlığı gibi destek seçenekleri konuşulur.
• Gerekli resmî süreçler ve belgeler hakkında bilgi verilir.
• Bir sonraki kontrol görüşmesinin zamanı planlanır.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanmalı?

• Çocuğunuza, oyuncakların olduğu bir odada bir doktorla oyun oynayacağını anlatabilirsiniz.
• Çocuğunuz gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa yanınızda getirin.
• Varsa önceki raporları, gelişim değerlendirmelerini ve okul gözlemlerini getirin.
• Çocuğunuzun sevdiği küçük bir atıştırmalık ve su bulundurun.
• Değerlendirme öncesinde çocuğunuza özel bir şey öğretmeye ya da onu "hazırlamaya" çalışmayın; amacımız onu olduğu gibi tanımaktır.

ADOS-2 ve ebeveyn görüşmesi birbirini nasıl tamamlar?

ADOS-2, çocuğun değerlendirme sırasında gösterdiği davranışlara odaklanır; yani bir "şimdiki zaman" fotoğrafı sunar. Oysa otizm tanısı için belirtilerin erken gelişim döneminden beri var olması gerekir. Bu nedenle ADOS-2'yi, çocuğun bebeklikten bugüne gelişimini ayrıntılı olarak sorgulayan yapılandırılmış ebeveyn görüşmeleriyle birlikte kullanırız. Ebeveyn görüşmesi geçmişi, ADOS-2 ise bugünü gösterir; iki kaynak birlikte değerlendirildiğinde tanının güvenilirliği belirgin biçimde artar.

Kız çocuklarında ve ergenlerde dikkat edilmesi gerekenler

Dil becerileri iyi olan kız çocukları ve ergenler, sosyal güçlüklerini taklit ve öğrenilmiş davranışlarla gizleyebilir. Değerlendirme sırasında göz teması kurabilir, kibar bir sohbet yürütebilir ve kısa süreli bir gözlemde belirgin bir farklılık göstermeyebilirler. Oysa okulda ve arkadaş ilişkilerinde yoğun yorgunluk, yalnızlık ve kaygı yaşıyor olabilirler. Bu gençlerde ADOS-2 sonuçlarını özellikle dikkatli yorumlar; okul gözlemleri, gencin kendi anlatımı ve ebeveyn bilgileriyle tabloyu tamamlarız.

Sık sorulan sorular