Otizm spektrum bozukluğu (OSB)

"Spektrum" ne anlama gelir?

Otizm spektrum bozukluğu, aynı temel özellikleri paylaşan ancak her bireyde farklı yoğunlukta ve biçimde ortaya çıkan bir durumlar yelpazesini anlatır. Spektrumun bir ucunda konuşmayan, günlük yaşamın pek çok alanında yoğun desteğe ihtiyaç duyan çocuklar; diğer ucunda ise dili akıcı kullanan, akademik olarak başarılı ancak sosyal ilişkilerde ve esneklikte zorlanan gençler yer alır.

Eskiden ayrı tanılar olarak kullanılan otistik bozukluk, Asperger bozukluğu ve başka türlü adlandırılamayan yaygın gelişimsel bozukluk kavramları, güncel tanı sistemlerinde tek bir başlık altında birleştirilmiştir. Bu değişiklik, bu durumların birbirinden keskin çizgilerle ayrılmadığı, aynı yelpazenin farklı noktaları olduğu anlayışını yansıtır. Otizmin erken belirtilerini ayrıntılı olarak otizm sayfamızda bulabilirsiniz.

Tanının iki temel alanı

OSB tanısı, iki ana alandaki özelliklerin erken gelişim döneminden beri bulunmasına ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesine dayanır.

1. Sosyal iletişim ve etkileşimde süregen güçlük

• Sosyal-duygusal karşılıklılık: Karşılıklı sohbeti başlatmakta ve sürdürmekte zorlanma, ilgi ve duyguları paylaşmada azlık.
• Sözel olmayan iletişim: Göz teması, jestler, yüz ifadeleri ve beden dilinin kullanımında ve anlaşılmasında güçlük.
• İlişki kurma ve sürdürme: Farklı ortamlara uygun davranmakta, arkadaşlık kurmakta ve yaşıtlarına ilgi göstermekte zorlanma.

2. Sınırlı, tekrarlayıcı davranışlar ve ilgiler

• Tekrarlayıcı hareketler, nesne kullanımı ya da konuşma (örneğin duyduğu cümleleri tekrar etme)
• Aynılık isteği, rutinlere sıkı bağlılık, küçük değişikliklere yoğun tepki
• Yoğunluğu ya da konusu bakımından olağan dışı, sınırlı ilgi alanları
• Duyusal uyaranlara aşırı ya da az duyarlılık; seslerden rahatsız olma, belirli dokuları reddetme, ışık ya da hareketlere uzun süre bakma

Destek düzeyleri

Tanı konulurken her iki alan için çocuğun ne düzeyde desteğe ihtiyaç duyduğu da belirtilir. Bu sınıflama, tanıdan çok destek planlamasına yön vermek içindir ve zaman içinde değişebilir.

Bunlara ek olarak, eşlik eden zihinsel yetersizlik ya da dil bozukluğu olup olmadığı da tanının parçası olarak belirtilir. İki çocuk aynı tanıyı alsa bile ihtiyaçları birbirinden çok farklı olabilir.

OSB'ye sık eşlik eden durumlar

OSB'si olan çocuk ve gençlerde başka durumların birlikte görülmesi oldukça sıktır. Bu durumlar fark edilip tedavi edildiğinde, çocuğun genel işleyişi ve yaşam kalitesi belirgin biçimde iyileşir.

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Anksiyete bozuklukları, özellikle sosyal kaygı ve belirli korkular
• Uyku sorunları
• Beslenme seçiciliği ve sindirim yakınmaları
• Epilepsi
• Ergenlikte depresyon
• Ağır öfke patlamaları ve kendine zarar verme davranışları

Muayenehanemizde OSB değerlendirmesi

OSB değerlendirmesi, çocuğun gelişim öyküsünün, bugünkü davranışlarının ve farklı ortamlardaki işleyişinin bir arada ele alınmasını gerektirir. Değerlendirmede:

1. Ebeveynlerle erken gelişim dönemine odaklanan ayrıntılı bir görüşme yapılır. Belirtilerin erken çocukluktan beri var olup olmadığı tanı için belirleyicidir.
2. Çocukla ya da gençle yaşına ve dil düzeyine uygun bir ortamda görüşülür ve gözlem yapılır.
3. Sosyal iletişim ve tekrarlayıcı davranışları standart biçimde değerlendirmek için ADOS-2 uygulanır. ADOS-2'nin farklı modülleri, çocuğun yaşına ve dil düzeyine göre seçilir.
4. Okul gözlemleri ve öğretmen bilgileri toplanır.
5. Eşlik eden durumlar ayrıntılı biçimde taranır; gerekli durumlarda zihinsel değerlendirme, dil değerlendirmesi ve tıbbi tetkikler planlanır.

Özellikle dil becerileri iyi olan çocuklarda ve kız çocuklarında OSB'nin sosyal kaygı, dikkat eksikliği ya da kişilik özellikleriyle karışabileceğini göz önünde bulundurarak değerlendirmeyi aceleye getirmeden yürütürüz.

Destek ve tedavi planı

OSB'de destek planı, çocuğun yaşına, destek düzeyine ve eşlik eden durumlara göre kişiye özel olarak hazırlanır.

Okul öncesi dönem

Bu dönemde yoğun, yapılandırılmış ve oyun temelli gelişimsel müdahaleler, dil ve konuşma terapisi ve ebeveyn aracılı programlar öncelik taşır. Ailenin günlük rutinler içinde iletişim fırsatları yaratmayı öğrenmesi, haftada birkaç saatlik terapiden çok daha geniş bir etki yaratır.

Okul çağı

Okulda bireyselleştirilmiş eğitim programı, sınıf içi düzenlemeler ve sosyal beceri çalışmaları ön plana çıkar. Görsel programlar, geçişlerde önceden hazırlık ve duyusal molalar, çocuğun okul gününü kolaylaştırır.

Ergenlik

Ergenlikte bağımsız yaşam becerileri, arkadaşlık ilişkileri, ergenliğe bağlı bedensel ve duygusal değişimlerin anlaşılması ve eşlik eden kaygı ya da depresyonun tedavisi önem kazanır. Dil düzeyi iyi olan gençlerde uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi kaygı ve duygu düzenleme güçlüklerinde etkilidir.

İlaç tedavisi

İlaç tedavisi OSB'nin temel özelliklerini değiştirmez. Ancak eşlik eden dikkat eksikliği, ağır huzursuzluk ve saldırganlık, uyku sorunları ya da kaygı gibi durumlarda yaşam kalitesini artırmak için kullanılabilir. Bu karar her zaman aileyle birlikte, olası yarar ve yan etkiler tartışılarak verilir.

Ailelere öneriler

• Çocuğunuzun ilgi alanlarını öğrenme fırsatına dönüştürün; yoğun ilgiler motivasyonun güçlü bir kaynağıdır.
• Değişiklikleri önceden haber verin; görsel takvimler ve sosyal öyküler geçişleri kolaylaştırır.
• Duyusal hassasiyetleri ciddiye alın; gürültülü ortamlarda kulaklık, sakin bir köşe gibi düzenlemeler krizleri azaltır.
• Davranışın neyi anlatmaya çalıştığını anlamaya çalışın; pek çok kriz, ifade edilemeyen bir ihtiyacın sonucudur.
• Destek ağınızı genişletin; aile dernekleri ve benzer deneyimleri yaşayan ebeveynler önemli bir kaynak olabilir.

Duyusal farklılıkları anlamak

OSB'li pek çok çocuk dünyayı duyusal olarak farklı deneyimler. Bir elektrikli süpürgenin sesi dayanılmaz gelebilir, giysi etiketleri batabilir, kalabalık bir alışveriş merkezi yorucu bir uyaran yağmuruna dönüşebilir. Bazı çocuklar ise tersine yoğun duyusal uyaran arar: dönmek, zıplamak, nesneleri koklamak ya da ellerini yüzüne yakın sallamak gibi. Bu davranışlar çoğu zaman çocuğun kendini düzenleme çabasıdır. Duyusal profili anlamak, krizlerin önemli bir bölümünü önlemeyi ve çocuğa uygun ortamlar hazırlamayı mümkün kılar.

Arkadaşlık ve sosyal yaşam

Pek çok OSB'li çocuk arkadaşlık kurmak ister ama bunun yollarını bulmakta zorlanır. Oyun kurallarını anlamak, sırasını beklemek, şakaları yorumlamak ya da bir sohbete katılmak için gereken incelikler, bu çocuklar için açıkça öğretilmesi gereken beceriler olabilir. Küçük gruplarla yapılan sosyal beceri çalışmaları, ortak ilgi alanlarına dayanan kulüpler ve öğretmenin desteğiyle kurulan oyun arkadaşlıkları bu konuda değerli fırsatlar sunar. Amaç çocuğu başkalarına benzetmek değil, kendisi olarak ilişki kurabileceği ortamlar yaratmaktır.

Sık sorulan sorular