Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)

DEHB nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısaca DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve hareket düzenlemesiyle ilgili işlevlerinin gelişimini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Okul çağındaki çocuklarda en sık görülen ruhsal durumlardan biridir ve belirtilerin önemli bir bölümü ergenlik ve yetişkinlik dönemine kadar sürebilir.

DEHB bir terbiye ya da irade sorunu değildir. "İsterse yapar" düşüncesi, ailelerin ve öğretmenlerin en sık düştüğü yanılgıdır. DEHB'li bir çocuk sevdiği bir oyuna saatlerce odaklanabilirken, ilgisini çekmeyen bir ödeve birkaç dakika bile odaklanamayabilir. Bu tablo isteksizlikten değil, dikkatin düzenlenmesindeki güçlükten kaynaklanır.

Üç görünüm, farklı belirtiler

DEHB her çocukta aynı biçimde ortaya çıkmaz. Belirtilerin ağırlığına göre üç görünüm tanımlanır.

Dikkat eksikliğinin önde olduğu görünüm

• Ayrıntılara dikkat etmeme, dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar
• Ders ya da oyun sırasında dikkati sürdürmekte güçlük
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme
• Yönergeleri sonuna kadar izleyememe, işleri yarım bırakma
• Düzen kurmakta, eşyalarını toplamakta güçlük
• Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Kalem, defter, mont gibi eşyaları sık kaybetme
• Dış uyaranlarla kolayca dağılma, günlük işleri unutma

Bu görünüm özellikle kız çocuklarında gözden kaçabilir; çünkü sınıfta sessizce hayallere dalan bir çocuk, yerinde duramayan bir çocuk kadar dikkat çekmez.

Hiperaktivite ve dürtüselliğin önde olduğu görünüm

• Elleri ve ayaklarıyla sürekli oynama, oturduğu yerde kıpırdanma
• Oturması beklenen yerde kalkıp dolaşma
• Uygun olmayan yerlerde koşma, tırmanma; ergenlerde iç huzursuzluk hissi
• Sessizce oynamakta güçlük, aşırı konuşma
• Soru bitmeden yanıt verme, sırasını bekleyememe
• Başkalarının sözünü kesme, oyunlarına karışma

Birleşik görünüm

Dikkat eksikliği ile hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin birlikte görüldüğü bu tablo, kliniğe başvuran çocuklarda en sık karşılaşılan görünümdür.

Tanı için hangi koşullar gerekir?

Hemen her çocuk zaman zaman dikkatsiz ya da hareketli olabilir. DEHB tanısı için belirtilerin:

• En az altı aydır sürmesi,
• Çocuğun yaşından beklenenden belirgin biçimde fazla olması,
• On iki yaşından önce başlamış olması,
• Ev ve okul gibi en az iki farklı ortamda görülmesi,
• Okul, aile ya da arkadaşlık yaşamını açıkça olumsuz etkilemesi gerekir.

Ayrıca belirtilerin kaygı, depresyon, uyku bozukluğu, işitme ya da görme sorunu, öğrenme güçlüğü gibi başka bir durumla daha iyi açıklanamaması önemlidir.

Muayenehanemizde DEHB değerlendirmesi

DEHB tanısı tek bir testle konulmaz; tanı, deneyimli bir hekimin yaptığı kapsamlı klinik değerlendirmeye dayanır. Değerlendirme sürecimiz şu adımlardan oluşur:

1. Ayrıntılı öykü: Gebelik ve doğum süreci, gelişim basamakları, belirtilerin başlangıcı, aile öyküsü ve bugüne kadar yaşanan okul deneyimleri.
2. Çocukla görüşme ve gözlem: Çocuğun dikkatini, hareket düzeyini, iletişimini ve duygusal durumunu yaşına uygun bir ortamda gözlemleriz.
3. Ölçekler: Ebeveyn ve öğretmen tarafından doldurulan standart DEHB ölçekleri, belirtilerin farklı ortamlardaki görünümünü karşılaştırmamızı sağlar.
4. Bilgisayarlı dikkat testi: Gerekli görüldüğünde MOXO dikkat testi ile dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite boyutları nesnel olarak ölçülür.
5. Eşlik eden durumların taranması: Öğrenme güçlüğü, kaygı, karşıt olma davranışı, tik bozukluğu ve uyku sorunları DEHB'ye sık eşlik eder ve tedavi planını değiştirir.

Tedavi yaklaşımı

DEHB tedavisinde amaç, çocuğun potansiyelini kullanmasının önündeki engelleri azaltmak ve günlük işleyişini iyileştirmektir. Tedavi birden fazla bileşenden oluşur.

Ebeveyn eğitimi ve davranışçı yaklaşımlar

Özellikle okul öncesi dönemde ilk basamak, ebeveyn danışmanlığı ve davranışçı ebeveyn eğitimidir. Ebeveynler; net ve kısa yönergeler vermeyi, olumlu davranışı anında fark edip ödüllendirmeyi, tutarlı rutinler kurmayı ve sorun davranışlara sakin, öngörülebilir yanıtlar vermeyi öğrenir.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde, belirtilerin günlük yaşamı belirgin biçimde etkilediği durumlarda ilaç tedavisi en etkili seçeneklerden biridir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaç seçenekleri bulunur; hangisinin uygun olduğuna çocuğun yaşı, eşlik eden durumlar ve aile tercihleri göz önünde bulundurularak karar verilir. İlaç tedavisi sürecinde boy, kilo, iştah, uyku ve kalp-damar değerleri düzenli olarak izlenir.

Okulla iş birliği

DEHB'li bir çocuk için sınıf ortamındaki küçük düzenlemeler büyük fark yaratabilir: öğretmene yakın oturma, uzun ödevleri parçalara bölme, sınavlarda ek süre ve düzenli kısa molalar bunlardan bazılarıdır. Ailenin onayıyla öğretmenle iletişim kurarak bu düzenlemelerin planlanmasına yardımcı oluruz.

Beceri geliştirme

Ergenlerde zaman yönetimi, planlama ve organizasyon becerilerine yönelik çalışmalar, ilacın tek başına sağlayamayacağı kazanımlar sunar. Ajanda kullanımı, görevleri küçük adımlara bölme ve dikkat dağıtıcıları azaltma bu çalışmaların temelini oluşturur.

DEHB tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen DEHB; okul başarısızlığı, düşük özgüven, arkadaşlık sorunları, aile içi çatışmalar ve ergenlikte riskli davranışlar açısından önemli bir yük oluşturabilir. Erken ve doğru tedaviyle bu risklerin önemli bir bölümü azaltılabilir. DEHB'li pek çok çocuk, uygun destekle güçlü yanlarını keşfeder ve başarılı bir yaşam sürer.

Evde ve okulda günü kolaylaştıran düzenlemeler

DEHB'li bir çocuğun gününü kolaylaştırmak için büyük değişikliklere değil, tutarlı ve küçük düzenlemelere ihtiyaç vardır. Bu düzenlemeler ilaç tedavisi alan çocuklar için de önemlidir; çünkü ilaç dikkati destekler ama düzen kurma becerisini kendiliğinden öğretmez.

• Sabah ve akşam rutinlerini resimli ya da yazılı bir listeyle görünür kılın; her gün aynı sırayla ilerleyin.
• Ödevi tek seferde bitirilmesi gereken büyük bir görev olarak değil, aralarında kısa molalar olan küçük parçalar hâlinde planlayın.
• Çalışma masasını sade tutun; masada yalnızca o an kullanılan kitap ve defter bulunsun.
• Yönergeleri tek tek verin ve çocuğun sizi dinlediğinden emin olmak için göz teması kurun.
• Olumlu davranışı fark ettiğiniz anda kısa ve somut biçimde dile getirin: "Çantanı kendin hazırlamışsın, çok güzel."

Ergenlikte DEHB

Ergenlikle birlikte hiperaktivite çoğu zaman yerini iç huzursuzluğa bırakır; ancak plansızlık, erteleme ve zaman yönetimi güçlükleri ders yükünün arttığı bu dönemde daha belirgin hâle gelir. Dürtüsellik, trafik kazaları ve riskli davranışlar açısından da dikkat gerektirir. Ergenlerle çalışırken gencin kendi hedeflerini belirlemesine, tedavi kararlarına katılmasına ve sorumluluğu adım adım üstlenmesine özen gösteriyoruz. Gencin tedaviyi kendisi için anlamlı bulması, düzenli sürdürülmesinin en önemli koşuludur.

Sık sorulan sorular