Aile temelli tedaviler

Neden aileyle birlikte çalışıyoruz?

Bir çocuğun ruhsal güçlüğü hiçbir zaman yalnızca o çocuğun içinde olup bitmez. Kaygılı bir çocuğun sabah okula gidişi, ailenin bütün sabah düzenini değiştirir. Öfke patlamaları yaşayan bir ergen, kardeşlerinin evde kendini nasıl hissettiğini etkiler. Dikkat eksikliği olan bir çocuğun ödev saatleri, ebeveynlerle çocuk arasındaki ilişkinin en gergin anlarına dönüşebilir. Aynı şekilde ailenin yaşadığı zorluklar da çocuğun duygusal dünyasına yansır.

Aile temelli tedaviler, bu karşılıklı etkileşimi tedavinin merkezine alır. Amaç, sorunun sorumlusunu bulmak değil; aile içindeki ilişki ve iletişim örüntülerini, çocuğun iyileşmesini destekleyecek biçimde yeniden düzenlemektir. Çocuk ve ergen psikiyatrisinde bilimsel olarak etkinliği gösterilmiş pek çok tedavi programının ortak noktası, ebeveynlerin sürecin aktif bir parçası olmasıdır.

Aile temelli tedavi hangi durumlarda öne çıkar?

Aile temelli yaklaşımlar pek çok tabloda tedavinin temel ya da destekleyici parçası olarak kullanılır:

• Davranış sorunları ve karşıt olma: Kurallara uymama, sık tartışma, öfke nöbetleri gibi davranışlarda ebeveyn eğitimi programları ilk basamak tedavidir.
• Anksiyete bozuklukları ve OKB: Ailenin kaygı ve ritüellere farkında olmadan eşlik etmesini azaltmak, tedavinin başarısını belirgin biçimde artırır.
• Ergen depresyonu: Aile içi çatışmanın ve kopukluğun depresyonu sürdürdüğü durumlarda, ebeveyn ile genç arasındaki güven bağını onarmaya odaklanan aile görüşmeleri yararlıdır.
• Yeme bozuklukları: Özellikle ergenlerde görülen kısıtlayıcı yeme bozukluklarında, ebeveynlerin beslenme sürecini geçici olarak üstlendiği aile temelli tedavi en çok araştırılmış yöntemlerden biridir.
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite: Ev düzeninin yapılandırılması ve olumlu davranışın pekiştirilmesi, tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
• Boşanma, kayıp ve büyük yaşam değişiklikleri: Ailenin yeni düzene uyum sağlaması ve çocuğun bu süreçte desteklenmesi.
• Kronik hastalık ve nörogelişimsel bozukluklar: Uzun soluklu bakım sürecinde aile içi dengenin korunması.

Aile temelli tedavinin farklı biçimleri

"Aile terapisi" tek bir yöntemi değil, farklı amaçlara hizmet eden bir dizi yaklaşımı anlatır. Muayenehanemizde çocuğun ve ailenin ihtiyacına göre bu yaklaşımlardan bir ya da birkaçını birlikte kullanırız.

Ebeveyn eğitimi programları

Bu programlarda ebeveynler, çocuğun olumlu davranışlarını artırmak ve sorun davranışları azaltmak için kanıta dayalı yöntemler öğrenir. Çocuğa özel ilgi zamanı ayırmak, olumlu davranışı fark edip övmek, açık ve kısa yönergeler vermek, tutarlı sonuçlar uygulamak bu yöntemlerin temelidir. Ayrıntıları ebeveyn danışmanlığı sayfamızda bulabilirsiniz.

Aile görüşmeleri ve aile terapisi

Aile görüşmelerinde ebeveynler, çocuk ya da genç ve gerektiğinde kardeşler birlikte bir araya gelir. Görüşmelerde aile içindeki iletişim biçimleri, roller, kurallar ve çatışma anlarında yaşananlar ele alınır. Terapist, aile üyelerinin birbirini dinlemesine ve duygularını suçlamadan ifade etmesine yardımcı olur. Zaman zaman en küçük değişiklikler, örneğin akşam yemeklerinin ekransız yenmesi ya da tartışmaların belirli bir saatte ve sakin bir ortamda konuşulması, ailenin bütün havasını değiştirebilir.

Yeme bozukluklarında aile temelli tedavi

Kısıtlayıcı yeme bozukluğu olan ergenlerde aile temelli tedavi üç aşamada ilerler. İlk aşamada ebeveynler, gencin kilo alması ve düzenli beslenmesi için öğünlerin sorumluluğunu geçici olarak üstlenir. İkinci aşamada beslenme kontrolü kademeli olarak gence geri verilir. Son aşamada ise ergenlik döneminin olağan gelişim konularına odaklanılır. Bu süreçte çocuk doktoru ve diyetisyenle iş birliği yapılır.

Ergenlerde bağlanma odaklı aile görüşmeleri

Depresyon ve intihar düşünceleri yaşayan bazı gençlerde, ebeveynlerle aralarındaki güven bağı zedelenmiştir. Bu gençler zorlandıklarında ailelerine başvurmaz, yaşadıklarını saklar. Bağlanma odaklı aile görüşmeleri, bu kırılmaları konuşulabilir hâle getirerek gencin zor anlarında ailesine yönelebilmesini hedefler.

Süreç nasıl işler?

Aile temelli tedavi sürecimiz genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Değerlendirme: Çocuğun belirtileri, aile yapısı, günlük düzen, kurallar ve aile üyelerinin sorunu nasıl gördüğü ayrıntılı olarak ele alınır. Her aile üyesinin bakış açısını duymak için zaman zaman ayrı görüşmeler yapılır.
2. Ortak hedefler: Ailenin tamamının üzerinde anlaşabileceği somut hedefler belirlenir. "Daha mutlu bir aile" gibi genel hedefler yerine "sabahları evden kavgasız çıkmak" ya da "haftada bir kez birlikte etkinlik yapmak" gibi ölçülebilir hedefler tercih edilir.
3. Beceri çalışmaları: İletişim, sorun çözme, duygu düzenleme ve tutarlı ebeveynlik becerileri görüşmelerde çalışılır ve evde uygulanacak küçük ödevler verilir.
4. Uygulama ve geri bildirim: Bir sonraki görüşmede evde neyin işe yaradığı, neyin zorladığı konuşulur ve plan güncellenir.
5. Sonlandırma ve izlem: Hedeflere ulaşıldığında görüşmeler seyrekleştirilir; zor dönemlerde ailenin başvurabileceği bir plan hazırlanır.

Görüşmelerin sıklığı ve süresi, ailenin ihtiyacına göre değişir. Bazı aileler için birkaç görüşme yeterli olurken, bazı durumlarda süreç aylarca sürebilir.

Bireysel tedaviyle birlikte

Aile temelli tedavi çoğu zaman çocuğun ya da gencin bireysel tedavisiyle birlikte yürütülür. Örneğin kaygı yaşayan bir çocuk bilişsel davranışçı terapide baş etme becerileri öğrenirken, ebeveynler de bu becerileri evde nasıl destekleyeceklerini öğrenir. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi de planın bir parçası olabilir; bu kararlar her zaman aileyle birlikte verilir.

Ergenlerle çalışırken bireysel görüşmelerin gizliliğine özen gösteririz. Gencin bireysel görüşmede paylaştıkları, onun izni olmadan aile görüşmesine taşınmaz; güvenliği tehdit eden durumlar ise bu kuralın istisnasıdır ve bu sınır sürecin başında açıkça konuşulur.

Kardeşleri unutmamak

Ruhsal bir güçlük yaşayan çocuğun kardeşleri, aile içinde çoğu zaman sessizce geri planda kalır. Kimisi ebeveynlerini daha fazla üzmemek için kendi sorunlarını saklar, kimisi kıskançlık ya da suçluluk duyar, kimisi de erken yaşta sorumluluk üstlenir. Aile görüşmelerinde kardeşlerin de sesini duymaya, onların ihtiyaçlarını fark etmeye ve ebeveynlerle baş başa zaman geçirmelerinin önemine dikkat çekmeye özen gösteririz.

Boşanmış ya da ayrı yaşayan ebeveynler

Ebeveynlerin ayrı yaşadığı ailelerde çocuğun iki ev arasında tutarlı bir düzen bulabilmesi önemlidir. Mümkün olduğunda her iki ebeveynin de tedavi sürecine katılmasını, temel kurallar ve tedavi kararları konusunda ortak bir zemin bulmasını destekleriz. Çocuğun ebeveynler arasındaki anlaşmazlıkların ortasında kalmaması, tedavinin en önemli hedeflerinden biridir. Ebeveynlerin bir arada görüşmeye katılmasının uygun olmadığı durumlarda ayrı görüşmeler planlanabilir.

Ailelerden sık duyduğumuz kaygılar

Aile terapisi önerildiğinde bazı ebeveynler "Demek ki sorun bizdeymiş" diye düşünür. Oysa aile temelli tedavi, ebeveynleri suçlamak için değil, onların çocuk üzerindeki güçlü etkisini iyileşme yönünde kullanmak için önerilir. Ebeveynler çocuklarını herkesten iyi tanır ve onlarla en çok zaman geçiren kişilerdir; bu da onları tedavinin en değerli ortakları yapar.

Sık sorulan sorular