Yale-Brown obsesyon kompulsiyon ölçeği (Y-BOCS ve CY-BOCS)

Yale-Brown ölçeği nedir?

Yale-Brown obsesyon kompulsiyon ölçeği, obsesif kompulsif bozukluğun (OKB) şiddetini değerlendirmek için geliştirilmiş ve dünyada bu amaçla en yaygın kullanılan ölçeklerden biridir. Ölçek, seksenli yılların sonunda Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Yale ve Brown üniversitelerinde çalışan araştırmacılar tarafından geliştirilmiştir; adını da bu üniversitelerden alır. Uluslararası literatürde kısaca Y-BOCS olarak anılır.

Ölçeğin çocuk ve ergenler için uyarlanmış biçimi CY-BOCS olarak bilinir. Bu biçim, altı ile on yedi yaş arasındaki çocuk ve gençlerde kullanılmak üzere düzenlenmiştir. Sorular çocukların anlayabileceği bir dille sorulur ve değerlendirmeye ebeveynlerden alınan bilgiler de katılır. Ölçeğin Türkçe biçimlerinin geçerlik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır.

Y-BOCS bir "test kâğıdı" değildir; uzman tarafından uygulanan yarı yapılandırılmış bir görüşmedir. Yani hekim, belirli soruları sırayla sorar; ancak yanıtları netleştirmek için ek sorular sorabilir ve çocuğun ifadelerini klinik deneyimiyle değerlendirir. Bu özellik, ölçeği OKB değerlendirmesinde son derece güvenilir bir araç hâline getirir.

Ölçek neyi ölçer?

Y-BOCS iki bölümden oluşur.

Belirti kontrol listesi

Birinci bölümde, çocuğun yaşadığı ya da geçmişte yaşamış olduğu obsesyon ve kompulsiyonların türleri ayrıntılı bir liste üzerinden belirlenir. Bu liste; bulaşma ve kirlenme, saldırganlık ve zarar verme, cinsel içerikli düşünceler, biriktirme, dinî ve ahlaki kaygılar, simetri ve düzen, bedensel kaygılar gibi pek çok alanı kapsar. Kompulsiyonlar için de temizlik, kontrol etme, tekrarlama, sayma, düzenleme, biriktirme ve zihinsel ritüeller gibi türler sorgulanır.

Bu bölüm, çocuğun en çok zorlandığı belirtileri belirlemeye ve tedavide hangi alanlara öncelik verileceğini planlamaya yardımcı olur. Pek çok çocuk, bu liste sayesinde utandığı için daha önce kimseye anlatamadığı düşünceleri ilk kez dile getirebilir.

Şiddet ölçeği

İkinci bölümde obsesyonlar ve kompulsiyonlar için beşer soru olmak üzere toplam on soru bulunur. Her soru sıfır ile dört arasında puanlanır. Sorular şu boyutları değerlendirir:

1. Süre: Obsesyonlar ve kompulsiyonlar gün içinde ne kadar zaman alıyor?
2. Engelleme: Okul, aile ve arkadaşlık yaşamını ne ölçüde aksatıyor?
3. Sıkıntı: Ne kadar huzursuzluk ve sıkıntı yaratıyor?
4. Direnç: Çocuk bu düşünce ve davranışlara karşı koymaya ne kadar çaba gösteriyor?
5. Kontrol: Bu düşünce ve davranışlar üzerinde ne kadar kontrolü var?

Toplam puan sıfır ile kırk arasındadır.

Puanlar nasıl yorumlanır?

Toplam puan, OKB belirtilerinin şiddeti hakkında bir fikir verir. Genel olarak kabul gören aralıklar şöyledir:

Bu aralıklar kesin sınırlar değil, yol göstericidir. Ölçek puanı tek başına tanı koymaz; tanı, ayrıntılı klinik değerlendirmenin bütününe dayanır. Ölçek puanı ise belirtilerin bugünkü şiddetini sayısal olarak ortaya koyar ve tedavi kararlarına yön verir.

Ölçek ne zaman uygulanır?

Muayenehanemizde Yale-Brown ölçeğini şu durumlarda kullanıyoruz:

• Obsesif kompulsif bozukluk düşünülen çocuk ve ergenlerin ilk değerlendirmesinde
• Tedavi planlaması sırasında, hangi belirtilere öncelik verileceğini belirlemek için
• Tedavi süresince, belirli aralıklarla ilerlemeyi izlemek için
• Tedavi sonlandırılırken, kazanımların kalıcılığını değerlendirmek için
• Tik bozuklukları ya da otizm spektrum bozukluğu gibi tekrarlayıcı davranışların görüldüğü durumlarda, OKB belirtilerini ayırt etmeye yardımcı olmak için

Uygulama süreci

Ölçeğin uygulanması genellikle kırk beş ile altmış dakika sürer. Süre, çocuğun yaşına ve belirtilerin çeşitliliğine göre değişebilir.

1. Hazırlık: Görüşmenin başında çocuğa ve aileye, OKB'nin ne olduğu ve bu düşüncelerin pek çok çocukta görüldüğü anlatılır. Bu açıklama, çocuğun utanmadan yanıt vermesini kolaylaştırır.
2. Belirti listesi: Obsesyon ve kompulsiyon türleri tek tek sorgulanır. Küçük çocuklarda örnekler ve basit bir dil kullanılır.
3. Hedef belirtiler: Çocuğun en çok zorlandığı üç ya da dört belirti seçilir.
4. Şiddet değerlendirmesi: Hedef belirtiler göz önünde bulundurularak on soru sorulur ve puanlanır.
5. Ebeveyn bilgisi: Çocuğun yanıtları, ebeveynlerin gözlemleriyle birlikte değerlendirilir. Özellikle küçük çocuklar, ritüellerinin ne kadar zaman aldığını tam olarak bilemeyebilir.

Ergenlerle görüşmenin bir bölümünü yalnız yapmaya özen gösteririz; çünkü bazı obsesyonlar, örneğin saldırganlık ya da cinsel içerikli düşünceler, ebeveynlerin yanında anlatılması çok zor konulardır. Bu düşüncelerin OKB'de sık görüldüğünü, gencin karakterini yansıtmadığını ve tehlike anlamına gelmediğini açıkça anlatırız.

Tedavi takibinde Yale-Brown ölçeği

Yale-Brown ölçeğinin en önemli kullanım alanlarından biri tedavinin izlenmesidir. Tedavi başlangıcında elde edilen puan, sonraki değerlendirmeler için bir başlangıç noktası oluşturur. Bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi süresince ölçek belirli aralıklarla tekrarlanır.

Puanlardaki düşüş, tedavinin işe yaradığını nesnel biçimde gösterir. Araştırmalarda başlangıç puanına göre belirgin bir azalma, tedaviye yanıt olarak kabul edilir. Puanın beklenen ölçüde düşmediği durumlarda ise tedavi planı gözden geçirilir. Bu sayısal izlem, çocuğun ve ailenin ilerlemeyi somut olarak görmesini de sağlar ve motivasyonu destekler.

Ölçeğin sınırları

Her değerlendirme aracı gibi Yale-Brown ölçeğinin de bazı sınırları vardır:

• Ölçek, belirtilerin şiddetini ölçer; OKB tanısını tek başına koymaz.
• Çocuğun belirtileri gizlemesi ya da tam olarak anlatamaması, puanın olduğundan düşük çıkmasına neden olabilir.
• Ölçek, OKB'ye eşlik eden kaygı, depresyon ya da dikkat eksikliği gibi durumları değerlendirmez; bu durumlar ayrıca ele alınır.
• Ölçeğin güvenilir sonuç vermesi, uygulayan kişinin OKB konusundaki deneyimine bağlıdır.

Bu nedenle Yale-Brown ölçeğini her zaman ayrıntılı klinik görüşmenin bir parçası olarak kullanır, sonuçları çocuğun bütün tablosuyla birlikte yorumlarız.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

Değerlendirmeden önce çocuğunuzun ritüellerini ve sizden istediği güvenceleri birkaç gün boyunca not almanız yararlı olur. Hangi davranışın günün hangi saatinde, ne kadar süreyle yapıldığı ve yapılamadığında neler yaşandığı gibi bilgiler, değerlendirmeyi kolaylaştırır. Çocuğunuza ise görüşmenin bir sınav olmadığını, zorlandığı düşünceleri anlamak ve ona yardım etmek için yapılacağını anlatabilirsiniz.

Aile uyumunun değerlendirilmesi

Çocuklarda OKB değerlendirmesinde yalnızca çocuğun belirtilerine değil, ailenin bu belirtilere nasıl eşlik ettiğine de bakmak gerekir. Ebeveynlerin güvence vermesi, ritüellere katılması, çocuğun isteğiyle evdeki düzeni değiştirmesi ya da bazı ortamlardan kaçınması "aile uyumu" olarak adlandırılır. Yale-Brown ölçeğiyle birlikte aile uyumunu değerlendiren kısa sorgulamalar da yaparız. Aile uyumunun yüksek olduğu durumlarda, tedavinin önemli bir bölümünü ebeveynlerle birlikte bu döngüyü kırmaya ayırırız; çünkü aile uyumundaki azalma, çocuğun belirtilerindeki iyileşmeyle yakından ilişkilidir.

Sık sorulan sorular