Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)

Kabul ve kararlılık terapisi nedir?

Kabul ve kararlılık terapisi, İngilizce adının baş harfleriyle ACT olarak bilinen, bilişsel davranışçı terapiler ailesinin yeni kuşak yaklaşımlarından biridir. ACT'nin temel hedefi "psikolojik esneklik" olarak adlandırılan bir beceriyi geliştirmektir. Psikolojik esneklik; zorlayıcı düşünce, duygu ve bedensel duyumlar varken bile şimdiki ana odaklanabilmek ve kişinin kendisi için önemli olan değerler doğrultusunda davranabilmesidir.

Pek çok insan, kaygı, üzüntü ya da utanç gibi hoş olmayan duygulardan kurtulmak için büyük çaba harcar. Kaygı yaratan durumlardan kaçar, düşünmemeye çalışır, dikkatini dağıtır. Bu çabalar kısa vadede rahatlatıcı olsa da uzun vadede yaşamı daraltır: kaygıdan kaçmak için arkadaş ortamlarına girmeyen bir genç, hem arkadaşlarını kaybeder hem de kaygısı azalmaz. ACT, bu mücadeleyi bırakmayı ve enerjiyi anlamlı bir yaşam kurmaya yöneltmeyi önerir.

Bu yaklaşım, duyguların "yok edilmesini" değil, onlarla farklı bir ilişki kurulmasını hedefler. Kaygı geldiğinde onu düşman olarak görmek yerine, "Şu an kaygılıyım ve yine de yapmak istediğim şeyi yapabilirim" diyebilmek, ACT'nin özünü oluşturur.

ACT'nin altı temel süreci

ACT, birbirine bağlı altı süreç üzerinde çalışır. Çocuklarla ve ergenlerle çalışırken bu süreçleri soyut kavramlar yerine somut örnekler, oyunlar ve benzetmelerle anlatırız.

1. Kabul

Kabul, hoş olmayan duygu ve düşüncelere, onları değiştirmeye ya da onlardan kaçmaya çalışmadan alan açmaktır. Kabul, durumdan hoşlanmak ya da pes etmek anlamına gelmez; yalnızca duyguyla savaşmayı bırakmaktır. Ergenlerle çalışırken sık kullandığımız bir benzetme, bataklığa düşen birinin çırpındıkça daha çok battığı, sakin kaldığında ise yüzeyde kalabildiğidir.

2. Bilişsel ayrışma

Bilişsel ayrışma, düşünceleri gerçeğin kendisi olarak değil, zihnin ürettiği sözcükler ve görüntüler olarak görebilmektir. "Ben başarısızım" düşüncesi ile "Şu an aklımdan başarısız olduğum düşüncesi geçiyor" ifadesi arasındaki fark, bu becerinin özünü anlatır. Düşünceleri bir radyo yayını gibi dinlemek ya da yapraklarla akan bir derede uzaklaşıp giderken izlemek gibi alıştırmalar bu süreçte kullanılır.

3. Şimdiki ana temas

Zihin sık sık geçmişin pişmanlıklarına ya da geleceğin endişelerine gider. Şimdiki ana temas, dikkati bilinçli olarak burada ve şimdi olan biten şeylere yöneltebilmektir. Nefese odaklanma, beş duyuyla çevreyi fark etme ya da yemeğin tadına dikkatle odaklanma gibi kısa farkındalık alıştırmaları bu beceriyi destekler.

4. Bağlamsal benlik

Bu süreç, kişinin düşüncelerinden, duygularından ve kendisine dair hikâyelerinden daha büyük olduğunu fark etmesidir. Gençlere sıklıkla şu benzetmeyi kullanırız: Düşünceler ve duygular gökyüzündeki bulutlar gibidir; sen ise bulutların içinden geçtiği gökyüzüsün. Bulutlar ne kadar karanlık olursa olsun, gökyüzü zarar görmez.

5. Değerler

Değerler, kişinin yaşamında neyin önemli olduğunu, nasıl bir insan olmak istediğini anlatır. Değerler hedeflerden farklıdır: hedefe ulaşılır ve biter, değerler ise yön gösteren bir pusula gibidir. Bir genç için arkadaşlık, merak, cesaret, ailesine destek olmak ya da yaratıcılık değer olabilir. Terapide gencin kendi değerlerini keşfetmesine yardımcı oluruz; bu değerler ona dışarıdan verilmez.

6. Kararlı eylem

Kararlı eylem, değerler doğrultusunda somut adımlar atmaktır; hem de bu adımlar zorlayıcı duygular yaratsa bile. Örneğin arkadaşlığa değer veren ama sosyal kaygı yaşayan bir genç, kaygısını yanına alarak bir arkadaşına mesaj atmayı ya da okul kulübüne katılmayı seçebilir.

Hangi durumlarda kullanılır?

ACT, ergenlerde ve ileri okul çağındaki çocuklarda pek çok durumda tek başına ya da diğer yöntemlere ek olarak kullanılabilir:

• Anksiyete bozuklukları ve sosyal anksiyete bozukluğu
• Depresyon ve motivasyon kaybı
• Obsesif kompulsif bozuklukta maruz bırakma çalışmalarını destekleyici olarak
• Kronik ağrı, diyabet, epilepsi gibi süregen bedensel hastalıklarla yaşamaya uyum
• Mükemmeliyetçilik ve yoğun özeleştiri
• Tik bozukluklarında tiklere eşlik eden utanç ve sıkıntı
• Akademik baskı ve sınav kaygısı
• Kimlik arayışı ve yön belirleme güçlükleri

Çocuk ve ergenlerde ACT nasıl uygulanır?

Ergenlerle ACT çalışmaları genellikle haftalık bireysel görüşmeler biçiminde yürütülür. Görüşmelerde kavramlar, gencin günlük yaşamından örneklerle somutlaştırılır. Alıştırmalar kısa, deneyimsel ve çoğu zaman eğlencelidir. Gencin ilgi alanları, örneğin müzik, spor ya da oyunlar, benzetmelerin kaynağı olarak kullanılır.

Daha küçük çocuklarda ACT'nin ilkeleri oyun, hikâye ve resim aracılığıyla aktarılır. Ebeveynlerin de ACT ilkelerini öğrenmesi, çocuklarının zorlayıcı duygularına daha sakin ve kabul edici bir biçimde eşlik etmelerine yardımcı olur. Ebeveynlere yönelik görüşmelerde, çocuğun kaygısını hemen gidermeye çalışmak yerine ona duygusuyla birlikte değer verdiği şeylere yönelmesinde nasıl destek olabilecekleri üzerinde dururuz.

ACT ile klasik BDT arasındaki fark

Bilişsel davranışçı terapi olumsuz düşüncelerin içeriğini sorgulamaya ve onları daha dengeli düşüncelerle değiştirmeye odaklanır. ACT ise düşüncelerin içeriğinden çok, kişinin bu düşüncelerle kurduğu ilişkiyi değiştirmeyi hedefler. Bir düşüncenin doğru olup olmadığını tartışmak yerine, "Bu düşünceye tutunmak sana yardımcı oluyor mu, seni değer verdiğin şeylere yaklaştırıyor mu?" sorusunu sorar. İki yaklaşım birbirini dışlamaz; pek çok gençte birlikte kullanıldığında daha esnek ve kalıcı kazanımlar sağlar.

Değerler çalışmasından bir örnek

On altı yaşında, yoğun sınav kaygısı yaşayan ve kaygısı arttıkça ders çalışmayı bütünüyle bırakan bir genci düşünelim. Terapide önce gencin neden ders çalıştığı, onun için neyin önemli olduğu konuşulur. Genç, ileride çocuklarla çalışmak istediğini ve öğrenmeye merak duyduğunu fark eder. Kaygı ortadan kalkmaz; ancak genç, kaygı geldiğinde onu bir "yol arkadaşı" olarak kabul etmeyi ve yine de her gün yarım saatlik kısa çalışma bloklarıyla değer verdiği hedefe doğru ilerlemeyi seçer. Zamanla kaygının yaşamını yönetme gücü azalır.

Süre ve izlem

ACT genellikle sekiz ile on altı görüşme arasında tamamlanır. Görüşmeler arasında gencin günlük yaşamında deneyeceği küçük alıştırmalar ve değer odaklı adımlar belirlenir. İlerleme, gencin yaşamında önemli bulduğu alanlarda ne kadar adım atabildiğine bakılarak değerlendirilir.

Ebeveynler için ACT

Kabul ve kararlılık terapisinin ilkeleri yalnızca gençler için değil, onlara eşlik eden ebeveynler için de değerlidir. Çocuğu zorlanırken onu izlemek, ebeveynlerde yoğun kaygı, suçluluk ve çaresizlik duyguları uyandırır. Bu duygulardan kurtulmak için ebeveynler bazen çocuğu her zorluktan korumaya, onun yerine karar vermeye ya da sürekli çözüm üretmeye yönelir. Ebeveynlere yönelik görüşmelerde, kendi zorlayıcı duygularını fark etmeyi, bu duygular varken bile değer verdikleri ebeveynlik biçimine uygun davranmayı ve çocuklarının zorluklarla baş etme kapasitesine güvenmeyi birlikte çalışırız. Böylece ebeveyn, çocuğa sakin bir model olur.

Sık sorulan sorular