Tik bozuklukları ve Tourette sendromu

Tik nedir?

Tikler; ani, hızlı, tekrarlayıcı ve ritmik olmayan hareketler ya da seslerdir. Kişi bu hareketleri ya da sesleri istemeden yapar; kısa bir süre bastırabilse bile sonunda dışa vurma gereksinimi duyar. Tikler çocukluk döneminde oldukça sık görülür ve çoğu zaman beş ile yedi yaş arasında başlar. Pek çok çocukta tikler geçicidir ve kendiliğinden azalır; bazı çocuklarda ise uzun süre devam eder ve değerlendirme gerektirir.

Tik bozuklukları nörogelişimsel bir temele sahiptir. Çocuğun tiklerini "kötü bir alışkanlık" ya da "dikkat çekme isteği" olarak görmek doğru değildir; bu yaklaşım çocuğun utanç yaşamasına ve tiklerin artmasına neden olabilir.

Tik türleri

Tikler hareket ya da ses biçiminde, basit ya da karmaşık olarak ortaya çıkabilir.

Tikler gün içinde ve haftalar boyunca dalgalanma gösterir. Heyecan, stres, yorgunluk ve sıkılma tikleri artırabilir; çocuğun ilgisini çeken bir etkinliğe odaklandığı anlarda ya da uykuda ise genellikle azalır. Pek çok çocuk, tikten hemen önce bedeninde kaşıntıya, gerginliğe ya da basınca benzeyen bir dürtü hisseder; tik bu dürtüyü geçici olarak rahatlatır.

Tik bozukluğu türleri

Tik bozuklukları, tiklerin türüne ve süresine göre sınıflandırılır:

• Geçici tik bozukluğu: Motor ve/veya ses tikleri bir yıldan kısa süredir devam eder. Çocukluk döneminde en sık görülen biçimdir.
• Süregen motor ya da ses tiki bozukluğu: Yalnızca motor tikler ya da yalnızca ses tikleri bir yıldan uzun süredir devam eder.
• Tourette sendromu: Birden fazla motor tik ve en az bir ses tiki, ilk tikin başlamasından itibaren bir yıldan uzun süredir bulunur. Tikler on sekiz yaşından önce başlar.

Tourette sendromu denildiğinde akla sıklıkla uygunsuz sözcüklerin istemsizce söylenmesi gelir. Oysa bu belirti Tourette sendromlu kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür; tanı için gerekli değildir.

Tiklere eşlik eden durumlar

Tik bozukluğu olan çocuklarda başka nörogelişimsel ve ruhsal durumların birlikte görülmesi sıktır. Hatta çoğu zaman günlük yaşamı tiklerin kendisinden daha çok etkileyen bu eşlik eden durumlardır:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Obsesif kompulsif bozukluk ve "tam doğru olmalı" hissi
• Anksiyete bozuklukları
• Öfke patlamaları ve duygu düzenleme güçlükleri
• Öğrenme güçlükleri ve uyku sorunları

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca tiklere değil, çocuğun bütün gelişim alanlarına ve duygusal durumuna bakarız.

Muayenehanemizde değerlendirme

Tik değerlendirmesi ayrıntılı bir öyküyle başlar: tiklerin ne zaman başladığı, hangi türlerde olduğu, zaman içinde nasıl değiştiği, hangi durumlarda arttığı ve çocuğun ya da çevresinin bunlardan ne kadar etkilendiği sorgulanır. Tikler muayene sırasında azalabileceği için ailelerin evde çektikleri kısa video kayıtları değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Değerlendirmede:

1. Tiklerin türü, sıklığı ve şiddeti standart ölçeklerle belirlenir.
2. Eşlik eden dikkat eksikliği, OKB, kaygı ve öğrenme güçlükleri taranır.
3. Tiklerin çocuğun okul yaşamını, arkadaşlık ilişkilerini ve özgüvenini nasıl etkilediği konuşulur.
4. Gerekli durumlarda başka nörolojik nedenlerin dışlanması için çocuk nörolojisi ile iş birliği yapılır.

Tedavi seçenekleri

Tiklerin her zaman tedavi edilmesi gerekmez. Hafif, çocuğu rahatsız etmeyen ve günlük yaşamını etkilemeyen tiklerde ailenin bilgilendirilmesi ve izlem çoğu zaman yeterlidir. Tikler ağrıya, sosyal soruna, okul güçlüğüne ya da belirgin sıkıntıya yol açıyorsa tedavi planlanır.

Davranışçı tedavi

Tik bozukluklarında ilk sıradaki tedavi seçeneği davranışçı yöntemlerdir. Bu yöntemlerde çocuk önce tikinden hemen önce gelen dürtüyü fark etmeyi öğrenir. Ardından, tikle aynı anda yapılamayacak, dışarıdan fark edilmeyen bir "rakip tepki" geliştirilir. Örneğin baş sallama tiki için boyun kaslarını hafifçe gerdirmek gibi. Bu yaklaşım, tikle ilişkili günlük durumların düzenlenmesi ve ailenin desteğiyle birleştirildiğinde tiklerin sıklığını ve şiddetini anlamlı ölçüde azaltabilir.

Eşlik eden durumların tedavisi

Dikkat eksikliği, OKB ya da kaygı gibi eşlik eden durumların tedavisi, çocuğun genel işleyişini belirgin biçimde iyileştirir. Bu durumların tedavisinde bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi kullanılır.

İlaç tedavisi

Tiklerin ağır olduğu, ağrıya ya da yaralanmaya neden olduğu veya davranışçı tedaviye yeterli yanıt alınamadığı durumlarda ilaç tedavisi gündeme gelir. Tiklerde kullanılan farklı ilaç grupları bulunur; seçim, eşlik eden durumlar ve olası yan etkiler göz önünde bulundurularak yapılır.

Ailelere öneriler

• Tikler hakkında çocuğunuzu uyarmayın, "yapma" demeyin; dikkat çekmek tikleri genellikle artırır.
• Tikleri çocuğunuzun suçu olarak görmeyin; çocuğunuz bunları isteyerek yapmaz.
• Öğretmenleri bilgilendirin; sınıfta anlayışlı bir ortam çocuğun stresini ve dolayısıyla tiklerini azaltır.
• Düzenli uyku, fiziksel etkinlik ve çocuğun keyif aldığı uğraşlar destekleyicidir.
• Çocuğunuzun güçlü yanlarına odaklanın; tikler onun kim olduğunu tanımlamaz.

Okulda tikler: öğretmenlere düşenler

Tik bozukluğu olan bir çocuk için sınıf, hem en çok gözlendiği hem de en çok zorlandığı ortam olabilir. Öğretmenin tikleri görmezden gelmesi, çocuğu uyarmaması ve sınıf arkadaşlarının sorularını sakin bir bilgilendirmeyle karşılaması çok değerlidir. Bazı çocuklar tiklerini gün boyu bastırmaya çalıştığı için eve yorgun ve gergin döner; okulda kısa bir dinlenme molası ya da sınavlarda ayrı bir sınıf gibi düzenlemeler bu yükü azaltır. Ailenin onayıyla öğretmenlerle paylaşılan kısa bir bilgi notu, çocuğun okulda anlaşılmasına yardımcı olur.

Tiklerin seyrini izlemek

Tikler doğası gereği dalgalı bir seyir izlediği için tek bir haftaya bakarak tedavinin işe yarayıp yaramadığına karar vermek yanıltıcı olabilir. Bu nedenle ailelerden basit bir tik günlüğü tutmalarını isteriz: hangi tikin hangi günlerde, hangi durumlarda arttığı. Bu kayıtlar, tetikleyicileri fark etmeyi ve tedavi kararlarını daha sağlıklı vermeyi sağlar.

Tikleri tetikleyen ve azaltan durumlar

Aileler çoğu zaman tiklerin belirli dönemlerde arttığını fark eder: okulun ilk haftaları, sınav dönemleri, bayram ve tatil heyecanı, hastalık ya da yorgunluk bunlardan bazılarıdır. Bazı çocuklarda ise ekran karşısında uzun süre kalmak ya da tiklerden söz edilmesi tikleri artırır. Buna karşılık müzik, spor, resim gibi çocuğun dikkatini ve ilgisini toplayan etkinlikler sırasında tikler belirgin biçimde azalabilir. Bu gözlemler, çocuğun gününü düzenlerken nelerin işe yaradığını anlamak için değerlidir.

Çocuğa tiklerini nasıl anlatabilirsiniz?

Çocuğunuz tiklerinin farkındaysa, bunu ona sakin ve suçlamayan bir dille açıklamak rahatlatıcı olur. Beynin bazen fazladan hareket ya da ses mesajları gönderdiğini, bunun pek çok çocukta görüldüğünü ve onun suçu olmadığını anlatmak yeterlidir. Böylece çocuk tiklerini saklaması gereken bir utanç kaynağı olarak görmez.

Sık sorulan sorular