Çocuk ve ergenlerde ilaç tedavisi

Çocuk psikiyatrisinde ilaç tedavisine nasıl bakıyoruz?

Çocuk ve ergen psikiyatrisine başvuran ailelerin en sık sorduğu sorulardan biri "Çocuğum ilaç kullanmak zorunda kalacak mı?" sorusudur. Bu kaygı son derece anlaşılırdır. Kendi çocuğunun ilaç kullanacak olması, pek çok ebeveyn için korkutucu ve belirsiz bir düşüncedir. Bu nedenle ilaç tedavisini her zaman ailelerle ayrıntılı olarak konuşur, soruların tamamını yanıtlamadan karar vermeyiz.

Muayenehanemizde ilaç tedavisi, kapsamlı bir değerlendirmenin ardından ve yalnızca gerekli görüldüğünde gündeme gelir. Pek çok durumda ilk tercih; terapi, ebeveyn danışmanlığı ve çevresel düzenlemelerdir. Bununla birlikte bazı durumlarda ilaç tedavisi, çocuğun gelişimini, okul yaşamını ve aile ilişkilerini korumanın en etkili yollarından biridir. Uygun durumda ilaç kullanmamak da çocuğun yaşamında ciddi kayıplara yol açabilir; dolayısıyla karar, yarar ve risklerin dengeli bir değerlendirmesine dayanmalıdır.

İlaç tedavisi hangi durumlarda düşünülür?

• Belirtilerin çocuğun okul, aile ya da arkadaşlık yaşamını belirgin biçimde bozduğu durumlar
• Terapi ve diğer yöntemlere rağmen yeterli iyileşme sağlanamaması
• Belirtilerin terapiye katılımı bile engelleyecek kadar ağır olması
• Kendine ya da başkalarına zarar verme riskinin bulunduğu durumlar
• Bazı tanılarda ilaç tedavisinin ilk basamak tedavilerden biri olarak önerilmesi

Çocuk ve ergenlerde kullanılan başlıca ilaç grupları

Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanılacağı, yalnızca çocuğun ayrıntılı değerlendirmesinden sonra hekim tarafından belirlenir.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda kullanılan ilaçlar

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda uyarıcı ilaçlar ve uyarıcı olmayan ilaçlar olmak üzere iki ana grup kullanılır. Uyarıcı ilaçlar çocuk ve ergenlerde en uzun süredir kullanılan ve en çok araştırılmış psikiyatrik ilaçlar arasındadır. Uyarıcı olmayan ilaçlar ise eşlik eden tik bozukluğu ya da kaygı gibi durumlarda veya uyarıcı ilaçlara yanıt alınamadığında tercih edilebilir.

Antidepresanlar

Bu gruptaki bazı ilaçlar depresyon, anksiyete bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta kullanılır. Etkileri genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar. Tedavinin ilk haftalarında, özellikle gençlerde duygu durumundaki değişikliklerin ve kendine zarar verme düşüncelerinin yakından izlenmesi önerilir. Bu nedenle tedavinin başlangıcında kontrolleri daha sık planlarız.

Antipsikotikler

Bu ilaçlar çocuk ve ergenlerde belirli durumlarda kullanılır: ağır saldırganlık ve huzursuzluk, otizm spektrum bozukluğuna eşlik eden ağır irritabilite, ağır tik bozuklukları, bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklar bunların başında gelir. Kullanıldıklarında kilo, kan şekeri, kan yağları ve hareket bozuklukları gibi olası yan etkiler açısından düzenli izlem yapılır.

Duygu durum düzenleyiciler ve diğer ilaçlar

Bipolar bozukluk gibi belirli durumlarda duygu durum düzenleyici ilaçlar kullanılabilir. Uyku sorunlarında ise öncelik uyku düzeni çalışmalarıdır; gerekli durumlarda kısa süreli ve hekim kontrolünde destekleyici tedaviler planlanabilir.

Tedaviye başlamadan önce

İlaç tedavisi önerdiğimizde, karar vermeden önce aileyle şu konuları ayrıntılı olarak konuşuruz:

1. İlacın hangi belirtileri hedeflediği ve beklenen yararın ne olduğu
2. Yaygın ve nadir görülen olası yan etkiler ve bunların nasıl izleneceği
3. Etkinin ne zaman görülmeye başlanacağı
4. İlacın nasıl ve günün hangi saatinde kullanılacağı
5. Tedavinin tahmini süresi ve nasıl sonlandırılacağı
6. İlaç dışında hangi seçeneklerin bulunduğu ve ilaç kullanılmamasının olası sonuçları

Çocuğun ya da gencin kendisine de yaşına uygun bir dille açıklama yapar, sorularını dinleriz. Özellikle ergenlerde gencin tedavi kararına katılması, ilacın düzenli kullanılması için çok önemlidir.

Tedavi öncesinde gerekli durumlarda boy, kilo, nabız, tansiyon ölçümleri, kan tahlilleri ya da kalp grafisi gibi tetkikler istenebilir. Hangi tetkiklerin gerektiği, planlanan ilaca ve çocuğun sağlık öyküsüne göre belirlenir.

Temel ilkelerimiz

• Düşük dozla başlamak ve yavaş artırmak: Tedaviye en düşük etkili dozla başlanır, doz gerektiğinde ve kademeli olarak artırılır.
• Tek değişiklik ilkesi: Mümkün olduğunda aynı anda birden fazla ilaç değişikliği yapılmaz; böylece hangi değişikliğin ne etki yarattığı net olarak görülebilir.
• Düzenli izlem: Tedavinin başında kontroller daha sık, belirtiler dengelendikten sonra daha seyrek yapılır.
• Ölçülebilir hedefler: İlerleme; ölçekler, öğretmen geri bildirimleri ve ailenin gözlemleriyle değerlendirilir.
• Terapiyle birlikte: İlaç tedavisi çoğu zaman bilişsel davranışçı terapi, ebeveyn danışmanlığı ve okulla iş birliği gibi diğer yöntemlerle birlikte yürütülür.
• Gözden geçirme: Tedavinin sürdürülüp sürdürülmeyeceği belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir.

Yan etkiler ve izlem

Her ilacın olası yan etkileri vardır ve bu yan etkiler çocuktan çocuğa değişir. Pek çok yan etki hafiftir, tedavinin ilk haftalarında görülür ve zamanla azalır. İştahta azalma, uyku düzeninde değişiklik, baş ağrısı ya da mide bulantısı sık görülen yan etkiler arasındadır. Daha nadir ama önemli yan etkiler için ise aileleri önceden bilgilendirir, hangi durumlarda beklemeden bizimle iletişime geçmeleri gerektiğini açıkça anlatırız.

Uzun süreli tedavilerde büyüme, kilo, kalp-damar değerleri ve gerektiğinde kan tahlilleri düzenli olarak izlenir. Ailelerin evde fark ettikleri her değişikliği not almaları ve kontrol görüşmelerinde paylaşmaları, tedavinin güvenle sürdürülmesine katkı sağlar.

İlaç tedavisi nasıl sonlandırılır?

Psikiyatrik ilaçlar çoğunlukla belirli bir süre kullanılır. Belirtiler dengelendikten ve çocuk ya da genç bir süre iyi durumda kaldıktan sonra, tedavinin sonlandırılması planlanabilir. İlaçlar genellikle aniden kesilmez; doz kademeli olarak azaltılır. Bu süreç, okul dönemi gibi zorlayıcı dönemlerin dışında ve yakın izlemle yürütülür. İlacı hekime danışmadan kendi başına bırakmak, belirtilerin yeniden ortaya çıkmasına ya da kesilme belirtilerine yol açabilir.

İlaçları evde güvenli saklamak

Çocukların ve gençlerin kullandığı ilaçlar, kardeşlerin ulaşamayacağı ve gençlerin kendi başına aşırı doz alamayacağı biçimde saklanmalıdır. Özellikle depresyondaki gençlerde ilaçların ebeveyn kontrolünde verilmesini ve evdeki tüm ilaçların güvenli bir dolapta tutulmasını öneririz.

Okulla bilgi paylaşımı

İlaç tedavisinin etkisini değerlendirmek için öğretmen gözlemleri çok değerlidir; çünkü çocuğun gününün büyük bölümü okulda geçer. Ailenin onayıyla öğretmenden kısa bir gözlem formu doldurmasını isteyebiliriz. Bununla birlikte çocuğun ilaç kullandığı bilgisinin kiminle ve ne ölçüde paylaşılacağına her zaman aile karar verir. Okulda ilaç alınması gereken durumlarda, ilacın güvenli biçimde saklanması ve verilmesi için okulla birlikte bir düzen kurulur.

Başka ilaçlar ve takviyeler

Çocuğunuzun kullandığı başka ilaçları, bitkisel ürünleri ve vitamin takviyelerini mutlaka hekiminizle paylaşın. Bazı bitkisel ürünler psikiyatrik ilaçlarla etkileşebilir. Ayrıca soğuk algınlığı ilaçları, alerji ilaçları ya da antibiyotikler başlanacağında da bilgi vermeniz, tedavinin güvenliğini artırır.

Sık sorulan sorular